জ্ঞানপীঠ বঁটা বিজয়িনী ড° ইন্দিৰা গোস্বামী
Published on August 6, 2025
(মামণি ৰয়ছম গোস্বামী—অসমীয়া সাহিত্যৰ উজ্জ্বল এক যুগান্তকৰ)
সূচনা
অসমীয়া সাহিত্যৰ বর্ণময় ইতিহাসত বিভিন্ন কালছোৱাত দেখা দিছে বহু গুণীগৰাকী লেখক, যিসকলে নিজৰ কৃতিত্বৰে ভাষা-মাটিক অলংকৃত কৰি গৈছে। এই গৌৰৱৰ মুকুটত ড° ইন্দিৰা গোস্বামী, মামণি ৰয়ছম গোস্বামী, এজনী উজ্জ্বলতম তৰা। তেওঁৰ সাহিত্যসৃষ্টিত আছে জীৱনৰ তিক্ততা, বাস্তৱ, বেদনাৰ সঁচা ছবি, সংকট-সংকটৰ মাজত মানৱ মনৰ গভীৰ অনুসন্ধান। অনুভৱ আৰু শব্দৰে গঢ়া তেওঁৰ সাহিত্য সম্ভাৰে অসমীয়া সাহিত্যক নিছক আঞ্চলিক ভাষাৰ সীমাৰ পৰা উৎক্ৰম কৰি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসৰত প্ৰতিষ্ঠা দিছে।
জন্ম আৰু শিক্ষা
ড° ইন্দিৰা গোস্বামী ১৯৪২ চনৰ ১৪ নৱেম্বৰত অসমৰ কামৰূপ জিলাৰ জগলীয়াতে জন্মগ্ৰহণ কৰে। তেওঁৰ পিতৃ আছিল উমাকান্ত গোস্বামী, এগৰাকী নামী বুদ্ধিজীৱী আৰু মাতৃ অম্বিকা দেৱী। শৈশৱ কালত পৰিয়ালৰ আধুনিক চিন্তাধাৰা, সাহিত্যিক পৰিৱেশ, আৰু আচল অসমীয়া মূল্যবোধত গঢ়ি উঠিছিল। গুৱাহাটী আৰু শ্বিলঙৰ বালিকাবিদ্যালয়ে প্ৰাথমিক, মাধ্যমিক শিক্ষা লাভ কৰে। ১৯৫৭ চনত তাৰিণীচৰণ বালিকা বিদ্যালয়ৰ পৰা আলোচনীয় ফলাফলৰে প্ৰৱেশিকা পাৰ কৰে। তাৰপিছত অলিম্পিয়াডিনৰ দৰে কটন কলেজত স্নাতক (১৯৬০) আৰু গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ১৯৬৩ চনত অসমীয়া সাহিত্যত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে। উচ্চ শিক্ষা ক্ষেত্ৰত অন্বেষণী মনোভাবৰ ফলত ১৯৬৯ চনত বৃন্দাবনৰ ইনষ্টিটিউট অব অৰিয়েন্টেল ফিল’ছফীত “মাধৱ কন্দলিৰ অসমীয়া ৰামায়ণ আৰু তুলসীদাসৰ ৰামচৰিত মানসৰ তুলনামূলক অধ্যয়ন” বেছি ডাঙৰ প্ৰস্তুতিৰে গৱেষণা আৰম্ভ কৰি, ১৯৭৩ চনত ডক্টৰেট লাভ কৰে।
ব্যক্তিগত জীৱন ও সাহিত্য-জীৱন
জীৱনৰ গতি সদায় সুগম নাছিল। ১৯৬৫ চনত মাধৱেন ৰয়ছম আয়েংগাৰৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হলেও, স্বামীৰ অকালমৃত্যু (১৯৬৭) তেওঁৰ জীৱনত গভীৰ আঘাত আৰু সংকট নামে। মানসিক ভগ্নস্তূপৰ পৰা সাহিত্যৰ জীয়াই থকাৰ শক্তি সংগ্ৰহ কৰে। নিজ জীৱনৰ দুখ-বেদনাক প্ৰতিফলন কৰি, সমাজ তথা মাত্ৰ সমাজৰ হাৰানো কণ্ঠস্বরক শব্দত বন্দী কৰে। ১৯৬৮ চনত গোৱালপাৰা সৈনিক বিদ্যালয়ত শিক্ষয়িত্ৰী ৰূপে কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰে। ১৯৭১ চনত দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়ত যোগ দি অসমীয়া অধ্যাপিকা হিচাপে নিযুক্ত হয়। শিক্ষকতা আৰু সাহিত্য-সমালোচনাৰ জগতত তেওঁৰ গভীৰ বিচৰণ সোঁৱৰণীয়। ১৯৬২ চনত প্ৰথম গল্পসংকলন ‘চিনাকি মৰম’ প্ৰকাশ পায়। ১৯৭২ চনত অসমৰ বিতৰ্কিত সামাজিক আৰু সমসাময়িক সমস্যাক লৈ ৰচিত তেওঁৰ প্ৰথম উপন্যাস ‘চেনাবৰ স্ৰোত’ প্ৰকাশিত হয়; য’ত বাৰু, নাৰী-জীৱনৰ দুখ-কষ্ট, প্ৰেম-বিধুৰতা, জাতিগত সংকটৰ দায়বদ্ধতা, সুস্পষ্টকৈ অনুধাবন কৰাব পাৰি।
সাহিত্যিক কৃতিত্ব আৰু সৃষ্টিসম্ভাৰ
ড° ইন্দিৰা গোস্বামী বহুমুখী সাহিত্যিক। তেওঁৰ লেখা উপন্যাস, গল্প, অনুবাদ, সমালোচনা, আত্মজীবনীমূলক ৰচনাবোৰত দৃঢ় সংবেদন আৰু গভীৰ সমাজ-মনস্তত্বৰ শিপা অনুভৱ হয়।
উপন্যাসসমূহ—‘চেনাবৰ স্ৰোত’, ‘মামৰে ধৰা তৰোৱাল’, ‘দঁতাল হাতীৰ উৱে খোৱা হাওদা’, ‘চৰিকাভাত’, ‘তেজ’, ‘ৰামিয়াল’ প্ৰভৃতি—অসমীয়া উপন্যাসৰ ধাৰাত নতুন দিশ এনেছে।
তেওঁৰ গল্পসমূহত উৎকট সামাজিক সংকট, নাৰীৰ বেদনা, জাতিগত সংঘাত, আত্ম-অনুসন্ধানৰ সাহসী স্বৰ মূৰ্ছিছে। আত্মজীৱনীমূলক গ্ৰন্থ "আধালেখা দস্তাবেজ"-ত (১৯৮৮) নিজৰ মানসিক দ্বন্দ্ব, দুখ, অস্তিত্বৰ যুঁজৰ কথা সাদাঙকৈ উন্মোচন কৰে—বিশেষকৈ মহিলা সাহিত্যিকৰ দৃষ্টিকোণত অসমৰ সমাজৰ ছবি ফুটাই তোলে। ইংৰাজী অনুবাদ ‘An Unfinished Autobiography’ (১৯৯০) বিশ্বপাঠকলৈ তেওঁক চিনাকী কৰায়।
ইৰান-আফগান যুদ্ধ, কাশ্মীৰ সংকট, গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয় আন্দোলন, ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ সামাজিক-ধর্মীয় পৰিস্থিতি, অসম আন্দোলনৰ মানৱিক দিক, ব্ৰাক্ষ্মণ-ডোম দ্বন্দ্ব, বিধবা সমস্যাৰ দৰে দর্শনত তাঁর সাহসী কলম বাৰংবাৰ জাতীয়-আন্তর্জাতিক আলোচনাৰ বিষয় হৈ পৰিছে।
বঁটা, সন্মান আৰু প্ৰথমতা
- ১৯৮২: "মামৰে ধৰা তৰোৱাল আৰু দুখন উপন্যাস" ৰ বাবে সাহিত্য অকাডেমি বঁটা
- ১৯৮৮: ‘দঁতাল হাতীৰ উৱে খোৱা হাওদা’ উপন্যাসৰ বাবে অসম সাহিত্য সভাৰ পুৰস্কাৰ
- ২০০১: জ্ঞানপীঠ বঁটা (অসমীয়া সাহিত্যত বিজয়ী প্ৰথম মহিলা)
- ২০০৬: কোৰিয়াৰ শান্তিৰ ৰাষ্ট্ৰদূত উপাধি
- ২০১১: অসম ৰত্ন বঁটা
- ২০০২: পদ্মশ্ৰী প্রত্যাখ্যান — ন্যায় আৰু সাধাৰণতাৰ জোৰালো দৃষ্টান্ত
তদুপৰি সাহিত্যৰ লগতে বিভিন্ন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সামিটত ভাৰত-অসমৰ পৰিচয় বহন কৰে।
সামাজিক অৱদান আৰু দায়িত্ববোধ
ড° গোস্বামী নিছক সাহিত্যকৰ্মীৰ সীমাত বন্দী নাছিল। অসমৰ সামাজিক-সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনাক প্ৰশমিত কৰিবলৈ, উত্তৰ-পূৱতস্থ উগ্ৰপন্থাক প্ৰশমনৰ পথ উন্মুক্ত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত, জানিব পৰা মতে, তেওঁ গভীৰ ওচৰতীয়া আলোচনাত যুক্ত হৈছিল। সংঘাত-সম্বাসনাৰ মাজত শান্তিৰ বাণী আৰু সম্প্ৰিতিৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছিল। নাৰী অধিকাৰ, বিধবা, নিম্নবৰ্গ, শোষিত-নিপীড়িতৰ মুকলি স্বৰৰ পৰা থলুৱা-গ্লোবাল সমস্যা আৰম্ভ কৰি তেজ-সুৰক্ষালৈ তেওঁ সদাসচেতন বিদ্ৰোহী কণ্ঠ।
ইহলীলা সম্বৰণ
ড° ইন্দিৰা গোস্বামী ২০১১ চনৰ ২৯ নবেম্বৰত গুৱাহাটী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়ত শেষ নিশ্বাস ত্যাগ কৰে। বহুদিন ধৰি অসুস্থতাত ভুগি শেষত মৃত্যুক আঁকোৱালি লয়। তেওঁৰ মৃত্যুৱে কেৱল অসমীয়া সাহিত্য, সমাজ নয়, সমগ্ৰ ভাৰতীয় সাহিত্য, আঞ্চলিক-আন্তর্জাতিক চিন্তাজগতক শোকস্তব্ধ কৰে। তেওঁৰ সাহিত্যৰাজি, চিন্তাধাৰা, দায়িত্ববোধ, সাহসী মনোভাৱ—সমস্যা, বেদনা, সংকটত সাহসৰ দ্যুতি দেখুওৱা—এনে যিকোনো সাহিত্যিক-সমাজ কেৱল সাহিত্যমূল্যেদৰে নহয়, চিন্তনেদৰে পথ দেখুৱাব পাৰে।
উপসংহাৰ
ড° ইন্দিৰা গোস্বামী হৈছে অসমৰ ৰত্ন, ভাৰতীয় সাহিত্যৰ মহীয়সী। তেওঁ আধুনিক অসমীয়া সাহিত্যলৈ গভীৰতা, আন্তর্জাতিকতা, নতুন সাহসী সুৰ, নৱদিশা আৰু অন্তৰ্প্রাণ দিয়াৰ অনন্য উদাহৰণ। তেওঁৰ জীব-সত্য উপলব্ধিবোৰ, সংকট-সংঘাতৰ চশমাত দেখা অসম-সমাজ, আঞ্চলিক সাম্প্ৰতিকতাৰ লগতে বিশ্বজনীনতাই আজিও পাঠক-সমাজক নতুন দিশ দেখুৱাইছে। মামণি ৰয়ছম গোস্বামী সদায়ে থকা কথন:
“সৃষ্টি মোৰ, আগন্তুক সময়ৰ কাছে কৈ যাব”—তেওঁৰ সাহিত্যযোগে ই অমৃত খ্যতি লাভ কৰিছে।
তেওঁ সকলো অসমীয়া তথা সাহিত্যপ্রেমী মনত চিৰজীৱন্ত থাকিব, তেওঁ দিয়া দিপ-জ্যোতিৰে।